Một điều mà khi mới học tập làm văn ai cũng được dạy, đó là lập dàn ý. Nếu giống như mình, các bạn có lẽ sẽ nghĩ đó là một “lời gợi ý”, một lời tham khảo để khi nào hứng lên thì làm, còn bình thường thì quên béng. Mình đã từng nghĩ như thế, cho đến khi nhận ra dàn ý là một phần không-thể-thiếu trong cuộc đời của bất kỳ cây viết nào, kể cả khi viết một bài 1000 chữ hay viết một tác phẩm văn học.
Ảnh: Unsplash / Dariusz-Sankowski
Giống như mỗi câu chuyện đều phải có một đại ý, thông điệp cốt lõi muốn truyền tải, thì các bài viết dù ngắn hay dài cũng đều phải như vậy. Và dàn ý chính là điều giúp ta xác định rõ thông điệp đó ngay từ đầu, cùng những cách để khiến bài viết thêm sinh động nhưng vẫn liên quan đến thông điệp của ta.
Mình bắt đầu ngo ngoe tập viết cách đây hai năm. Lúc đó, mình tự tạo một thử thách nho gọi là “5 phút mỗi ngày cùng Nguyên”. Tức là mỗi ngày chỉ cần dành 5 phút để viết về bất cứ chủ đề gì, chẳng cần có đầu đuôi, chẳng cần văn hay chữ tốt. Viết là được. Lúc đó, cách làm này giúp mình vượt qua nỗi sợ khi cầm bút và chia sẻ với người khác. Kết quả khá tốt khi thời gian viết của mình tăng thêm, từ 5 phút lên 10 phút, rồi 15 phút và cứ thế mình có thể viết tự nhiên hơn. Nhưng nhược điểm của điều này là mình phụ thuộc rất nhiều vào cảm hứng. Bởi không có chủ đề cụ thể, nên bất cứ điều ấn tượng nào trong ngày cũng có thể trở thành chủ đề. Và nó kéo theo nhược điểm thứ hai: Đôi lúc, sau khi viết xong, mình chẳng biết thông điệp muốn truyền tải là gì, và việc cố gán cho nó một ý nghĩa nào đó chỉ càng gây ra cảm giác gượng gạo cho toàn bộ quá trình.
Rồi mình tìm được công việc hiện tại – viết báo. Những ngày đầu, mình dịch bài là chủ yếu nên chưa thấy trở ngại gì, ngoại trừ chuyện các bài dịch khá nhiều chữ và nằm ngoài vùng kiến thức của mình. Nhưng thử thách khủng khiếp bắt đầu xuất hiện khi mình được đi phỏng vấn để tự viết bài. Sau khi nói chuyện với nhân vật xong xuôi, mình cắn móng tay, bứt tóc tai suốt nhiều ngày liền chỉ vì… không biết phải mở đầu bài viết như thế nào! Bây giờ nghĩ lại thấy mọi chuyện thật đơn giản, nhưng đối với mình lúc đó, nó như một hòn đá bự chảng đè nặng trong lồng ngực. Mình cuối cùng cũng có thể “thỏa hiệp” bằng cách bắt lấy bất kỳ cảm hứng nào xuất hiện trong mình khi đó. Và phần lớn chuyện còn lại phải làm chỉ là chép lại câu trả lời của các nhân vật mà thôi.
Thế nhưng phỏng vấn cũng còn đỡ, ít ra mình có ý để đưa vào bài. Thử thách tiếp theo là các đề tài tự viết. Tự viết là sao??? Là tự đẻ chữ từ thinh không á??? Làm sao có thể? Mình đã lo lắng với đám câu hỏi đó mòng mòng trong đầu. Việc chờ cảm hứng chẳng giúp được gì cho mình lúc này nữa rồi. Bởi cảm hứng bất chợt đôi khi không liên quan đến bài viết, nếu có, chúng cũng không đủ để giúp mình hoàn thành trọn vẹn một bài dài. Đôi khi, chúng còn khiến mình có cảm giác múa rìu qua mắt thợ. Mình chưa bao giờ thật sự thấy hài lòng hay thỏa mãn với bất kỳ bài viết nào trong số đó.
Cho đến khi mình biết cách tìm kiếm và chắt lọc tài liệu từ nhiều nguồn khác nhau để bắt đầu có ý viết bài. Nhưng từ nhiều nguồn tổng hợp lại thành một bài viết chỉn chu đòi hỏi sự sắp xếp kỹ lưỡng để ý này không lặp ý kia hay cách diễn đạt bị vòng vèo. Ban đầu mình cũng vẫn cứ thế viết, rồi tha hồ sửa đi sửa lại không biết bao lần. Rồi mình cải thiện bằng cách phân mục nội dung – ý nào nằm ở đâu, ý nào xuất hiện trước, mở bài như thế nào, kết bài với thông điệp gì,… Dựa trên “bảng sắp xếp” đó, mình bắt tay vào viết thành bài, nối liền các ý với nhau bằng những câu hoàn thiện, mỗi ý triển khai ra thành một đoạn văn, với dẫn dắt và kết luận đầy đủ và thông điệp được nêu ra rõ ràng. Mình cứ làm như thế cho đến khi bất chợt nhận ra: Đây chính là lập dàn ý chứ đâu!
Dàn ý chính là xương sống của bài viết, là tấm bản đồ để người viết xuất phát đúng nơi và về đúng đích.
Việc lập dàn ý có thể thực hiện trước hoặc sau khi tìm kiếm thông tin. Nếu thực hiện trước, chúng thậm chí còn giúp mình tiết kiệm thời gian nhiều hơn, bởi mình biết cần chính xác thông tin gì trước khi tìm kiếm. Nhưng điều này vẫn hiếm khi xảy ra ở hiện tại, bởi mình vẫn cần phải hiểu biết đủ nhiều, với một lượng kiến thức nhất định. Do vậy, mình vẫn đang áp dụng cách đọc tất cả những nội dung liên quan đến chủ đề cần viết rồi tóm tắt ý và xem có thể phân bổ nội dung cho từng phần như thế nào. Trong lúc viết, do logic và mạch văn lúc đó mà trật tự ban đầu có thể thay đổi đôi chút, nhưng vẫn không ảnh hưởng đến tất cả các ý mình muốn đưa vào bài. Kỹ thuật này khá giống với cách mình chuẩn bị trước mỗi cuộc phỏng vấn (mình sẽ viết trong bài tiếp theo).
Lập dàn ý giúp mình viết chắc tay hơn hẳn, không còn cảm giác mông lung vì không biết đang viết gì hay khó chịu vì sự lủng củng trong ý tứ và câu cú nữa. Đúng là cãi thầy núi đè! Có điều phải rất lâu sau khi ra trường, mình mới biết “quả núi” này trông như thế nào. Nhưng cũng phải thú thật, với cách học văn như ở Việt Nam, học sinh hầu như không thấy được tác dụng của việc lập dàn ý. Mỗi bài viết thường bao gồm những ý cố định mà học sinh cần đưa vào bài. Sự khác biệt duy nhất phụ thuộc vào khả năng tư duy cũng như diễn đạt của các em. Có rất ít đất cho sự tự do sáng tạo, và dàn ý thường không phát huy được hết vai trò quan trọng. Lập dàn ý thủa mài đũng quần ở nhà trường giống một hình thức làm cho có hơn là một công cụ viết thực sự hữu hiệu.
Nhưng bây giờ, khi đi làm, thậm chí khi viết blog cá nhân, chủ đề là vô tận, nên nếu không có một dàn ý rõ ràng, mình sẽ rất dễ bị lạc trong mớ câu từ và không đưa ra được thông điệp rõ ràng cho bài viết. Chẳng đầu chẳng đuôi cũng hay, nếu chúng ta bàn đến đoản văn hay bài cảm thức. Còn một khi đã nói, đã viết với mục đích cụ thể, chúng ta cần phải làm rõ thông điệp muốn truyền đi. Và cách duy nhất để làm điều đó là có một dàn ý cụ thể trước khi bắt tay vào bài. Dàn ý chính là xương sống của bài viết, là tấm bản đồ để người viết xuất phát đúng nơi và về đúng đích.
Từ lúc hiểu được vai trò tuyệt vời của dàn ý, mình tự động thêm công đoạn này vào trước mỗi bài làm, chẳng cần mảy may cố gắng. Và mình đã nói là mình thích thế chưa nhỉ? :))
Leave A Comment